LOGOSFERA: wystawa oraz wykłady
Od czwartek 14/6/2018 18:00
Do piątek 15/6/2018 20:00
Muzeum Narodowe w Szczecinie — Muzeum Tradycji Regionalnych
Staromłyńska 27

Już w czwartek rozpoczyna się LOGOSFERA, której tematem przewodnim jest "Śmierć w sztuce". W ramach projektu odbędą się wykłady, koncerty a także otwarcie wystawy o tym samym tytule, której kuratorką jest Krystyna Milewska.

Temat śmierci to „temat nielubiany”, obciążony swoistym tabu. Wydaje się jednak szczególnie ważny w czasach, gdy – z jednej strony – niektórzy światowi artyści przełamują tabu śmierci, czyniąc to bulwersująco powierzchownie: głównie w celu epatowania grozą i makabrą oraz zaskakiwania czymś, „czego jeszcze nie było”. Z drugiej zaś strony filmy i telewizyjne kreskówki zamieniają zabijanie i śmierć w zabawę oraz towar, a gry komputerowe zapewniają: „masz jeszcze pięć żyć…”.

Od zarania cywilizacji temat śmierci jest zagadnieniem inspirującym artystów. Dowody tego zainteresowania znajdujemy w najstarszych wykopaliskach, gdzie liczne obiekty świadczą o szacunku wobec śmierci i zmarłych, wpisane są w swoisty obyczaj, którego celem było oswojenie członków społeczności z tym, co nieuniknione. Na przestrzeni wieków ta zasada nie uległa zmianie. Żadna religia – a zarazem żadna obyczajowość czy sztuka – nie pomija problemu śmierci oraz tego, co po niej ma się zdarzyć. Znajduje to odbicie we wszelkich rodzajach twórczości i na różnych jej poziomach: w kulturze ludowej i sztuce wysokiej – tak religijnej, jak i świeckiej. Jednak śmierć jako temat dzieła sztuki to nie tylko odbicie zachowań społecznych czy religijnych. Niezależnie od tych elementów zbiorowej świadomości jest ostatecznym doświadczeniem, z którym każdy człowiek musi się zmierzyć mniej lub bardziej samotnie. Ks. prof. Józef Tischner w Nadzieja czeka na słowo pisał: Cóż wiemy o śmierci? Że jest przepływaniem istnienia w nieistnienie, że jest wielkim doświadczeniem samotności, że jest związana z absurdalnym bólem, że przenika nas niewysłowioną trwogą. No i – że jest wszędzie. Ta śmierć jest wszędzie: obok nas i w nas. Myśmy łupina tylko i listowie. A wielka śmierć, którą ma każdy w sobie, to jest ów owoc, o który zabiega wszelki byt. 

Na wystawie Śmierć w sztuce, która stanowi tło tegorocznej LOGOSFERY, prezentujemy eksponaty ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie: rzeźby, obiekty funeralne, między innymi XVII-wieczne tarcze sarkofagowe z herbami i inskrypcjami z Pomorza Zachodniego, pomorskie epitafia, XIX-wieczny czepek i kokardę z sarkofagu księżnej Elżbiety Krystyny Ulryki Brunszwickiej. Wśród obrazów zgromadzono: Na etapie Jacka Malczewskiego, Topielec Alfreda Geislera, Śmierć Dantego Ottona Friedricha, Portret mężczyzny z różą na tle sceny Zmartwychwstania malarza pomorskiego czy obraz naśladowcy Federica Barocciego Złożenie do grobu, a także portrety trumienne, tak charakterystyczne dla sztuki polskiej okresu baroku, stanowiące element castrum doloris ze zbiorów klasztoru dominikanów w Gidlach. 

To co nie jest utrwalone, jest niczym, to co utrwalone, jest martwe – napisał Paul Valèry, oddając sedno tego, co łączy sztukę ze śmiercią.

Portret trumienny to portret zmarłego malowany techniką olejną na blasze, umieszczany w wezgłowiu trumny, by zmarły niejako mógł uczestniczyć w ceremonii pogrzebowej. Portrety trumienne tworzono głównie przedstawicielom szlachty lub duchowieństwa. Po pogrzebie wieszano je w kościele, kaplicy bądź krypcie, w zależności do tego, gdzie zmarły był protektorem.

„Taniec śmierci” był jedną z najpopularniejszych alegorii w sztuce plastycznej i literaturze późnego średniowiecza. Przedstawienia tego typu powstawały jako upomnienie przed nieuchronnym śmiertelnym losem, ale także jako wyraz rozczarowania marnością świata i skargi na przemijanie. Obraz Taniec śmierci z klasztoru św. Anny w Aleksandrówce koło Przyrowu, prezentowany na szczecińskiej ekspozycji, stanowi replikę kompozycji o tym samym tytule, przechowywanej w krakowskim kościele oo. Bernardynów na Stradomiu. Oryginał namalowano pod koniec XVII lub na początku XVIII wieku na podstawie miedziorytu Paula Fürsta z około 1635–1666. Krakowskie malowidło posłużyło jako inspiracja dla powstających w XVIII i XIX wieku licznych wersji o różnym stopniu wierności, między innymi w Kalwarii Zebrzydowskiej (1769) czy Węgrowie. Dzieło z klasztoru św. Anny jest najwierniejszą spośród znanych kopii obrazu krakowskiego i, jak należy przypuszczać, wykonane zostało w Krakowie bezpośrednio na podstawie oryginału, a może nawet przez ten sam warsztat malarski.

Wśród zaproszonych prelegentów mających odczyty i wykłady 14 i 15 czerwca 2018 będą następujące osoby:

Prof. zw. dr hab. Piotr Urbański – neolatynista, historyk literatury, operolog, edytor. Zajmuje się poezją łacińską XVII wieku, zwłaszcza twórczością Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, a także kulturą literacką siedemnastowiecznego Szczecina oraz studiami operowymi. Wydał m.in. książki: Natura i łaska w poezji polskiego baroku (okres potrydencki). Studia o tekstach (1996), Theologia fabulosa: commentationes Sarbievianae (2000), Casimir Britannicus. English Translations, Paraphrases, and Emulations of the Poetry of Maciej Kazimierz Sarbiewski (2008, 2010), „David musicus” i inne studia z pogranicza tradycji antycznej i historii opery (2013). Redaktor i współredaktor wielu tomów zbiorowych: Wątki stoickie w literaturze polskiego renesansu i baroku (1999); Retoryka na ambonie (2003); Pietas Humanistica: Neo-Latin Religious Poetry in Poland in European Context (2006); Etos humanistyczny (2010); Od literatury do opery i z powrotem. Studia nad estetyką teatru operowego (2010); Humanism in Polish Culture (2011); Opera wobec historii (2012); Monastycyzm XV-–XVIII wieku. Tradycja średniowieczna wobec wyzwań nowożytnego humanizmu (2016) i innych, a także niemieckich i polskich zbiorów prac prof. Stefana Zabłockiego.

Od roku 2012 pracuje w Instytucie Filologii Klasycznej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 2016 uzyskał tytuł naukowy profesora. Od 2017 jest profesorem zwyczajnym. Poprzednio profesor nadzwyczajny Uniwersytetu Szczecińskiego, dyrektor Instytutu Polonistyki i Kulturoznawstwa (2002–2008), kierownik Zakładu Latynistyki i Tradycji Antycznej (2008–2012). Przebywał na stypendiach w Londynie, Cambridge, Florencji, Rzymie oraz Wiedniu. Był konsultantem literackim Opery na Zamku (2009–2012). Obecnie współpracuje z Filharmonią im. Mieczysława Karłowicza w Szczecinie.

Dr hab. Jaromir Romuald Brejdak, prof. US – ukończył studia na Politechnice Wrocławskiej jako mgr. inż. chemii w 1986, obronił doktorat na Uniwersytecie Ludwiga i Maksymiliana w Monachium w 1995, a w 2009 uzyskał stopień doktora habilitowanego w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk. Obecnie pracuje w Instytucie Filozofii Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Szczecińskiego. Dyrektor Nord- und Osteuropäisches Forum für Philosophe (2002–2010). W badaniach zajmuje się filozofią religii, fenomenologią oraz hermeneutyką. Współorganizator Szczecińskich Dni Kultury Żydowskiej „Adlojada”. Autor ponad 70 publikacji, w tym książki Philosophia crucis. Heideggers Beschäftigung mit dem Apostel Paulus (1996), Słowo i czas. Problem rozumienia Innego w hermeneutyce i teorii systemu (2004), Phänomenologie und Systemtheorie (2005, redaktor), Odcienie obecności. Próba analizy fenomenu (2007), Cierń w ciele. Myśl Apostoła Pawła w filozofii współczesnej (2010), Ewangelia Zaratustry (2014), The Thorn in the Flesh. The Thought of the Apostle Paul in Modern Philosophy (2017).

Monika Frankowska-Makała – historyk sztuki, muzealnik, kurator. Studiowała historię sztuki na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Od 1992 roku pracuje w Muzeum Narodowym w Szczecinie, od 1996 odpowiada za zbiory rzemiosła artystycznego w Dziale Sztuki Dawnej, a od 2009 kieruje Działem Sztuki Dawnej MNS. Zainteresowania badawcze to złotnictwo pomorskie, sztuka na dworze książąt pomorskich, biżuteria późnośredniowieczna i renesansowa. Kuratorka wystawy Złoty wiek Pomorza, Sztuka na dworze książąt pomorskich XVI i XVII wieku.

Benedykt Odya – prorektor Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy ds. studenckich i jakości kształcenia (2016–2020). Profesor nadzwyczajny w Katedrze Dyrygentury Wydziału Edukacji Muzycznej Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. W roku 1999 ukończył z wyróżnieniem Wyższą Szkołę Pedagogiczną w Słupsku (obecnie Akademia Pomorska) w klasie dyrygowania prof. dr. Sylwestra Matczaka, a rok później Akademię Muzyczną im. Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu w klasie dyrygowania prof. dr. Antoniego Grochowalskiego. W roku 2008 pod kierunkiem prof. dr. Sylwestra Matczaka obronił pracę doktorską Próby interpretacji sztuki wykonawczej polskich pieśni pasyjnych epoki średniowiecza i XVI wieku. W 2016 Akademia Muzyczna w Krakowie nadała mu stopień naukowy doktora habilitowanego w dziedzinie sztuk muzycznych w dyscyplinie artystycznej dyrygentura. Na stałe współpracuje z Filharmonią Pomorską w Bydgoszczy, Capellą Bydgostiensis, Toruńską Orkiestrą Symfoniczną i ElJazz BigBand. Jego praca artystyczna to przede wszystkim współpraca z Akademickim Chórem Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Jest uczestnikiem i laureatem wielu krajowych i zagranicznych festiwali i konkursów muzycznych (m.in. Włochy, Hiszpania, Szwecja, Malta, Słowacja, Dania, Niemcy, Austria, Belgia). W zakres zainteresowań oraz pracy artystycznej i naukowej w sposób szczególny wpisują się: temat Chrystusa Ukrzyżowanego, motywy Golgoty oraz kolęda w kulturze polskiej. Jego prace naukowe oraz wieloletnia działalność artystyczna dotyczy przede wszystkim muzyki wielkopostnej, pasyjnej oraz żałobnej.  

Ireneusz Ziemiński – profesor nauk humanistycznych, absolwent Wydziału Filozofii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, aktualnie zatrudniony w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Szczecińskiego. Opublikował ponad 250 artykułów, recenzji, haseł encyklopedycznych oraz przekładów z zakresu szeroko pojętej filozofii religii na łamach m.in. takich czasopism, jak: „Idealistic Studies”, „European Journal for Philosophy of Religion”, „ICF Diametros”, „Logos i Ethos”, „Ethos” czy „Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria”. Jest także autorem sześciu książek: Zagadnienie śmierci w filozofii analitycznej (2000), Moralność i religia. Poglądy filozoficzne Josepha Butlera (2002, dodruk 2015), Śmierć, nieśmiertelność, sens życia. Egzystencjalny wymiar filozofii Wittgensteina (2006), Metafizyka śmierci (2010), Życie wieczne. Przyczynek do eschatologii filozoficznej (2013), Eschatologia filozoficzna. Wokół książki „Życie wieczne” (2016). Dwukrotny stypendysta Fundacji Na Rzecz Nauki Polskiej: program Start (1995) oraz program Kolumb (1997), dzięki któremu odbył półroczny staż w Uniwersytecie Oxfordzkim pod kierunkiem Richarda Swinburne’a. Za książkę Zagadnienie śmierci w filozofii analitycznej otrzymał indywidualną Nagrodę Ministra Szkolnictwa Wyższego (2000), a za książkę Eschatologia filozoficzna Nagrodę Znaku i Hestii im. ks. Józefa Tischnera (2017). Wraz z dr. Jaromirem Brejdakiem był koordynatorem grantu europejskiego, uzyskanego za pośrednictwem Euroregionu Pomerania na projekt Polityka i etyka w ujęciu filozoficznym i systemowoteoretycznym (2002).

Iwona Wiśniewska-Salamon –  absolwentka Akademii Muzycznej im. Ignacego Jana Paderewskiego w Poznaniu. W latach 1990–1992 kontynuowała naukę na Podyplomowym Studium Emisji Głosu, a w 1994–1996 na Podyplomowym Studium Chórmistrzowskim w Akademii Muzycznej im. Feliksa Nowowiejskiego w Bydgoszczy. W 1991 roku stworzyła Chór Kameralny przy Akademii Rolniczej (od 2009 Zachodniopomorskim Uniwersytecie Technologicznym w Szczecinie), który prowadzi do dziś. Zespół był wielokrotnie laureatem polskich i zagranicznych konkursów i festiwali chóralnych. W 2004 roku uzyskała tytuł doktora sztuki muzycznej, a w 2011 doktora habilitowanego sztuki muzycznej w Akademii Muzycznej im. I.J. Paderewskiego w Poznaniu. Odznaczona Brązowym Medalem „Gloria Artis” i „Srebrnym Krzyżem Zasługi” za działalność na rzecz kultury polskiej, Medalem Uniwersytetu Szczecińskiego „SIS QUI ES – Pro Publico Bono” oraz odznaką Gryfa Pomorskiego, przyznawaną przez Marszałka Województwa Zachodniopomorskiego. Dyrektor artystyczna Międzynarodowego Festiwalu Chóralnego „O wstęgę Solczy” w Ejszyszkach na Litwie, Międzynarodowego Szczecińskiego Festiwalu Muzyki Pasyjnej, Międzynarodowych Muzycznych Zmagań Seniorów oraz Chórów Kameralnych „Sedina Cantat” w Szczecinie. Zatrudniona na stanowisku profesora w Instytucie Muzyki Uniwersytetu Zielonogórskiego i w Zachodniopomorskim Uniwersytecie Technologicznym w Szczecinie.

Lech Karwowski – dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie, historyk i krytyk sztuki, absolwent Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W przeszłości: asystent Działu Sztuki Współczesnej Muzeum Narodowego w Szczecinie, dyrektor Biura Wystaw Artystycznych w Szczecinie, wicedyrektor Zamku Książąt Pomorskich, dziennikarz TVP Szczecin, zastępca dyrektora Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku. Inicjator i kurator wystaw z kolekcji MNS oraz sztuki współczesnej; współzałożyciel Bałtyckiego Magazynu Sztuki „Mare Articum”, współredaktor „Kwartalnika Rzeźby «Orońsko»”; autor esejów, felietonów i programów cyklicznych o dziejach sztuki i życiu artystycznym Pomorza Zachodniego. Współautor przekształcenia MNS, w tym budowy Centrum Nauki. Członek Rady ds. Muzeów MKiDN, Wojewódzkiej Rady Ochrony Zabytków w Szczecinie, Stowarzyszenie Historyków Sztuki, AICA, ICOM, SMP. Odznaczony m.in. srebrnym medalem Zasłużony Kulturze „Gloria Artis”.

PROGRAM LOGOSFERY